In de dagbouwmijn van Garzweiler wordt de aarde tot op een diepte van 200 meter systematisch verwijderd om bij de onderliggende bruinkool lagen te komen. Lagen van de aarde worden in een extreem tempo afgegraven en verplaatst, de leegte die in het gebied achterblijft doet aan een enorme wond denken.
Tijdens een residentieperiode van drie maanden verbleef Elisa Verkoelen in Gierath, aan de rand van Garzweiler. Ze onderzocht de diepe impact van de grootschalige dagbouw op het landschap en de mensen in de nabije omgeving. Met Geboortegrond maakte ze een serie blinddrukken, een techniek waarbij een linosnede zonder inkt in het papier wordt geperst om zo de leegte en de afgravingen in de aarde te verbeelden.
Dit werk kwam tot stand tijdens een residentieperiode bij Hausmuseum in Jüchen en werd ondersteund door Borderlands Residenties. Het veldonderzoek en de gesprekken vonden plaats in samenwerking met kunstenaar Inge Broska en het team van Hausmuseum. Inge leerde me ook de technische vaardigheden voor het maken van blinddrukken.
Hieronder lees je de tekst ‘Wat niet kan worden aangeraakt’ die Joep Vossebeld ter gelegenheid van Borderland Residencies 2022/2023 schreef.
Wat niet kan worden aangeraakt
Het maken van een linosnede is de wereld op zijn kop zetten. Je moet andersom denken, want in tegenstelling tot de tekening die je maakt met een potlood of pen waarbij je inkt of grafiet toevoegt aan het papier, moet je datgene dat je zwart op papier wil hebben juist niet aanraken tijdens het maken van de drukplaat. Al je aandacht gaat uit naar het wegsnijden van de vlakken en lijnen die wit moeten blijven in de uiteindelijke print, je focust op leegte. Het is de poëzie van de linosnede; de leegte maakt zichtbaar wat je niet hebt aangeraakt.
De prints die Elisa Verkoelen maakte naar aanleiding van haar verblijf bij Hausmuseum in het najaar van 2022 gaan nog een stap verder. Haar ervaringen in de regio rondom de bruinkoolgroeve van Garzweiler deden haar besluiten om niks toe te voegen aan de uiteindelijke tekening. Het reliëf van de linosnede echode de groeven in het mijnlandschap, het snijden in de ondergrond leek synoniem met de machinale schrapers en gravers die hele dorpen van de aardbodem deden verdwijnen. Ze drukte de linosnedes zonder inkt in speciaal geprepareerd papier, waardoor het reliëf van de tekening achterbleef in het papier.
Het leidt tot werken die van een afstand op een leeg wit vel papier lijken, en pas van dichterbij hun geheim prijsgeven. Het is als herinnering die weer bovenkomt, een verloren dorp dat opdoemt uit de mist, littekens die langzaam helen maar altijd zichtbaar blijven.
Door een werk te maken waar Elisa geen materialen toevoegt, maar alleen het papier tot in haar vezels oprekt, creëert ze een papieren hommage aan het Hausmuseum van Inge Broska. Het Hausmuseum draait in essentie om hetzelfde principe. Het voegt niks toe, maar laat alleen maar zien wat achterbleef: de voorwerpen die bewoners achterlieten toen ze gedwongen hun dorp moesten verlaten. Misschien is het Hausmuseum zelf wel als de drukplaat van een linosnede. In alles wat werd weggesneden in dit landschap en de leegte die dit achterliet toont het Hausmuseum wat niet werd aangeraakt door het mijngeweld omdat men het niet aanraken kon: de herinneringen, de verhalen en de kracht van verbeelding.
Joep Vossebeld
Frauke Berg und Elisa Verkoelen, Hausmuseum 2022 | (c) Thekla Ehling
Exposities
Borderlands Art Box and Microsite | 2023
Hausmuseum ‘Dependance’ | Jüchen | 2024
Bedankt
Inge Broska Inga Schneider Jan Lemitz
Tekst
Joep Vossebeld